>>  13 kwietnia

1808 Zarządzenie o organizacji poczty carskiej

w Obwodzie Białostockim

7 lipca 1807 r. Rosja i Prusy zawarły pokój z cesarzem Napoleonem I, kończący wojnę z lat 1806 – 1807. Rezultatem postanowień traktatu było m. in. utworzenie z ziem II i III zaboru pruskiego Księstwa Warszawskiego. Wyjątek stanowił tu tzw. Obwód Białostocki złożony z czterech powiatów: drohickiego, sokólskiego, bielskiego, białostockiego, który nie wszedł w skład nowo powstałej namiastki państwa polskiego. Tereny te zostały włączone na mocy ustaleń pokojowych do Imperium Rosyjskiego. Stolicą tego tworu administracyjnego został Białystok. Władzę nad Obwodem przejął Rząd Obwodowy, któremu przewodniczył gubernator, a podlegali mu wicegubernator oraz siedmiu urzędników. Pierwszym gubernatorem Obwodu został senator Ignacy Thiels, który podjął szereg działań, mających na celu stworzenie sprawnej administracji rosyjskiej na nowo przyłączonym terytorium. Jednym z etapów było utworzenie systemu pocztowego, który zapewniałby niezbędną komunikację między miastami Obwodu Białostockiego oraz sąsiednimi guberniami Rosji, umożliwiającą efektywne zarządzanie.

W tym celu 13 kwietnia 1808 r. zostało opublikowane w Białymstoku zarządzenie senatora Ignacego Thielsa o organizacji poczty carskiej na terytoriach nowo włączonych do Imperium Rosyjskiego. W myśl tego postanowienia w wyznaczonych miastach koronnych i szlacheckich miały powstać stacje pocztowe z trzymanymi w pogotowiu końmi oraz zaprzęgami w określonej liczbie do przewożenia poczty. Zadanie to zostało powierzone odpowiednio w miastach koronnych magistratom miejskim, w prywatnych zaś ich właścicielom. Przewóz poczty miał odbywać się za odpłatnością. Oszacowano, że koszt na odcinku jednej (1) mili (tj. ok. 7,468 km) kursu oznaczonymi traktami pocztowymi wynosi 37,5 kopiejki, z czego aż 30 kopiejek to koszt utrzymania konia, 7,5 kopiejki zaś to wynagrodzenie dozorcy poczty. Oprócz tych kosztów uwzględniono koszty konserwacji powozu pocztowego tzw. smarowe (przy czym nie podano tu jego wysokości). Przewóz poczty odbywać się za pośrednictwem specjalnych kurierów konnych, tzw. pocztylionów. W szczególnym przypadku, gdy ładunek listów miałby przekroczyć ponad 1 pud (tj. ponad 16 kg), dopuszczone było użycie powozu. W chwili ogłaszania owego zarządzenia władze obwodowe nie były w stanie ocenić jak dużych nakładów finansowych wymagać będzie to przedsięwzięcie. Dlatego w punktach pocztowych położono nacisk na to by prowadzona była w specjalnych księgach (diariuszach) ewidencji przesyłek. Dodatkowo władze carskie zaznaczyły, że wszystkie wydatki za przewóz poczty mają być dokumentowane i przesyłane co miesiąc do Pocztowej Ekspedycji w Białymstoku, nadzorującej działanie punktów pocztowych.

Przewóz poczty miał się odbywać wyznaczonymi trasami, które podzielono na trzy kategorie. Pierwszą z nich stanowiły trzy trakty główne: 1) Białystok – Buksztel – Sokółka – Kuźnica – Grodno (13 mil); 2) Białystok – Wyszki – Bielsk – Wysokie Litewskie – Brześć (17 mil); 3) Białystok – Knyszyn – Tykocin (5 mil). Drugą kategorię stanowiły trasy łączące Białystok ze stolicami powiatów Obwodu: Sokółka, Bielsk, Drohiczyn. Przy czym trakty do Sokółki i Bielska biegły traktami głównymi. Trasa pocztowa z Białegostoku do Drohiczyna w początkowym odcinku przebiegała traktem głównym do Bielska, a dalej wiodła przez Boćki i Siemiatycze. Ostatnią kategorię tras stanowiła tzw. komunikacja międzymiastowa. Wytyczono tu aż 11 linii pocztowych: 1) Białystok – Knyszyn – Jasionówka – Korycin – Suchowola – Dąbrowa (11 mil); 2) Białystok – Knyszyn – Goniądz (6 mil); 3) Białystok – Suraż (3,5 mili); 4) Białystok – Zabłudów – Narew (5 mil); 5) Sokółka – Janów – Suchowola – Goniądz (9 mil); 6) Sokółka – Sidra – Dąbrowa (5 mil); 7) Sokółka – Odelsk (3 mile); 8) Nowy Dwór – Kuźnica (2 mile); Nowy Dwór – Dąbrowa (2 mile); Nowy Dwór – Sidra 1,5 mili). 9) Bielsk – Brańsk – Ciechanowiec (6 mil) 10) Bielsk – Orla (1 mila); 11)Drohiczyn – Siemiatycze – Mielnik – Niemirów (5 mil).

Poczta miała być szybka i punktualna. Wyjazd kurierów z przesyłkami zaczynał się o godzinie 9.00 rano, pokonanie zaś odcinka między oznaczonymi stacjami miało być nie dłuższe niż pół godziny. Dlatego właśnie ustalono punkty etapowe (stacje) z reguły w odległości 3 mil (nieco ponad 22 km), czyli był to dystans, jaki można pokonać konno galopem w niecałe 30 minut. Dodatkowo przypuszczać należy, że kurierzy rozwożący pocztę byli uprzywilejowanymi użytkownikami dróg, podobnie jak miało to już miejsce w okresie krótkiego panowania pruskiego. W okresie rządów pruskich w zarządzeniu z 12 sierpnia 1796 r,, wydanego w Berlinie władze pruskie w podawały, że „jak tylko [kurierzy] zatrąbią, z drogi ustąpić i pod karą pięćdziesięciu talarów wyminąć, gdyż sama natura i zasada poczty wczesnego i najprędszego biegu wymaga i żadnego opóźnienia dopuścić nie można.” Przytoczony tu cytat wyjaśnia ponadto, skąd wziął się znak trąbki jako znak pocztowy. Był to po prostu przedmiot, którym tzw. pocztylioni, czyli kurierzy oznajmiali swój przejazd. Pocztylioni udający się do miast Obwodu oraz Imperium Rosyjskiego wyruszali w trasę w poniedziałki i czwartki, do Księstwa Warszawskiego zaś we środy i niedziele.

Na wprowadzenie wyżej wymienionego zarządzenia oraz utworzenie całego systemu pocztowego w Obwodzie Białostockim senator Ignacy Thiels wyznaczył siedem (7) dni. Krótki termin, jaki został wyznaczony na organizację ilustruje, jak ważnym elementem był system łączności w sprawnym i efektywnym administrowaniu. Przesyłka korespondencji zaczęła działać już 20 kwietnia 1808 r.

Tomasz Fiedorowicz

Zarządzenie dot. organizacji poczty w Obwodzie Białostockim jest przechowywane w zespole archiwalnym Kamera Wojny i Domen w Białymstoku nr zesp. 2, sygn. 584.