>>  20 lutego

1927 - Delegalizacja Bia這ruskiej W這軼ia雟ko – Robotniczej

Hromady w wojew鏚ztwie bia這stockim

Bia這ruska W這軼ia雟ko - Robotnicza Hromada (BWRH) powsta豉 jako niezale積y klub poselski 24 czerwca 1925 roku. Za這穎na zosta豉 przez grup pos堯w „secesjonist闚”, kt鏎zy od陰czyli si od parlamentarnego Klubu Bia這ruskiego. Za這篡cielami Hromady byli pos這wie: Bronis豉w Taraszkiewicz, Jerzy Sobolewski, Pawe Wo這szyn, Piotr Miot豉 i Szymon Rak - Michaj這wski. Przedstawiciele nowej partii przestali szuka porozumienia w parlamencie, kt鏎y nie spe軟i ani jednego postulatu Bia這ruskiego Klubu Poselskiego, domagaj帷ego si min. szk馧 z bia這ruskim j瞛ykiem nauczania oraz reformy rolnej.

Na czele nowej partii stan掖 Bronis豉w Taraszkiewicz, kt鏎y by przewodnicz帷ym kolegialnego organu Komitetu Centralnego BWRH maj帷ego swoj siedzib w Wilnie. W豉dzy w Wilnie podlega造 komitety powiatowe, natomiast najni窺zymi kom鏎kami organizacyjnymi by造 ko豉 terenowe tzw. hurtki funkcjonuj帷e na poziomie gminy lub wsi. Hromada posiada豉 swoje struktury na obszarach wojew鏚ztw: bia這stockiego, wile雟kiego, nowogr鏚zkiego i poleskiego. W wojew鏚ztwie bia這stockim komitety i hurtki dzia豉造 w powiatach: bielskim, bia這stockim, sok鏊skim, grodzie雟kim i wo趾owyskim.

Program nowej partii 陰czy sprawy narodowe i spo貫czne. Na plan pierwszy wysuni皻a zosta豉 kwestia wyzwolenia narodowego ludno軼i bia這ruskiej. Przysz貫, suwerenne pa雟two bia這ruskie mia這 obejmowa ziemie od D德iny po Prype i od Bia這stocczyzny po Mi雟zczyzn. Ponadto Hromada domaga豉 si reformy rolnej, kt鏎a mia豉 polega na rozparcelowania bez odszkodowa wielkiej w豉sno軼i ziemskiej i zahamowaniu osadnictwa wojskowego w wojew鏚ztwach kresowych. Hromada k豉d豉 r闚nie nacisk na rozw鎩 kultury i j瞛yka bia這ruskiego poprzez wydawanie pism bia這ruskich (min.Nasza sprawa,Narodnyj zwon,Nasza wola;Ma豉nka), zak豉danie bibliotek, amatorskich zespo堯w teatralnych, 鈍ietlic, tworzenie struktur Towarzystwa Szko造 Bia這ruskiej.

Fenomen Hromady polega na tym, by豉 to jedyna partia, kt鏎a zyska豉 rzeczywiste poparcie w鈔鏚 mas bia這ruskiego ch這pstwa. 畝dne inne bia這ruskie partie dzia豉j帷e legalnie na forum parlamentarnym takie jak np. Bia這ruska Chrze軼ija雟ka Demokracja czy Bia這ruski Zwi您ek W這軼ia雟ki nie mia造 takiego poparcia wyborc闚. Bezkompromisowo嗆 Hromady w stosunku do w豉dz polskich, od kt鏎ej domaga豉 si ziemi dla ch這p闚 i edukacji oraz charyzmatyczna osobowo嗆 Taraszkiewicza by造 czynnikami wp造waj帷ymi na szerokie poparcie dla partii w鈔鏚 spo貫cze雟twa. O nastrojach i oczekiwaniach mieszka鎍闚 kresowych wojew鏚ztw mo瞠 鈍iadczy masowe poparcie dla Hromady, kt鏎ej liczba cz這nki w ci庵u 1926 roku wzros豉 z kilkuset do kilkudziesi璚iu tysi璚y.

Miesi帷

Liczba hurt闚

Liczba cz這nk闚

Czerwiec

19

569

Lipiec

122

3114

Sierpie

561

12529

Wrzesie

1062

30828

Pa寮ziernik

1374

43570

Listopad

1658

62092

Grudzie

1720

66996

A. Bergman, Sprawy bia這ruskie w Drugiej Rzeczpospolitej, Warszawa 1984, s. 121.

Na tak powszechne wst瘼owanie w szeregi Hromady (obok radykalnego programu narodowo-gospodarczego) wp造wa造 r闚nie zmiany na arenie politycznej w kraju, jakie mia造 miejsce po przewrocie majowym w 1926 roku i zwi您ane z tymi wydarzeniami nadzieje mniejszo軼i bia這ruskiej na korzystn polityk w豉dz centralnych w stosunku do mniejszo軼i narodowych.

Jeszcze w 1925 roku za這篡ciele Hromady podj瘭i decyzj p鎩軼ia na wsp馧prac z nielegaln, dywersyjn Komunistyczn Parti Zachodniej Bia這rusi (KPZB) Zdecydowali si na tak orientacj, gdy upatrywali szans przetrwania narodowego Bia這rusin闚 jedynie w zjednoczeniu ziem bia這ruskich w ramach BSSR. Warto w tym miejscu doda, w okresie funkcjonowania Hromady w Zwi您ku Radzieckim prowadzona by豉 liberalna polityka w stosunku do mniejszo軼i narodowych, kt鏎a umo磧iwia豉 min. tamtejszym Bia這rusinom rozw鎩 篡cia kulturowego.

W豉dze polskie widzia造 w Hromadzie now, komunistyczn, dywersyjn formacj. W豉dza nie tylko obawia豉 si przejmowania regionalnych struktur kierowniczych przez dzia豉czy KPZB. Szczeg鏊ne zaniepokojenie budzi radykalny program Hromady, m闚i帷y o rewolucji spo貫cznej i irredencie p馧nocno-wschodnich wojew鏚ztw Rzeczypospolitej w granice Zwi您ku Radzieckiego oraz masowe poparcie spo貫czne, jakim cieszy豉 si Hromada.

W nocy z 14 na 15 stycznia przeprowadzono aresztowania czo這wych przyw鏚c闚 Hromady. Dokonano tego niezgodnie z prawem, gdy aresztowanych chroni immunitet poselski. Formalna delegalizacja partii nast徙i豉 decyzj ministra sprawiedliwo軼i Aleksandra Meysztowicza w dniu 21 marca 1927 roku.

W zasobie Archiwum Pa雟twowego w Bia造mstoku w zespole Urz璠u Wojew鏚zkiego Bia這stockiego z lat 19201939 znajduj si sprawozdania sytuacyjne, kt鏎e obrazuj min. sytuacj polityczn w wojew鏚ztwie, dzia豉lno嗆 partii politycznych i organizacji spo貫cznych ze szczeg鏊nym uwzgl璠nieniem dzia豉lno軼i organizacji tzw. wywrotowych (g堯wnie KPZB) oraz mniejszo軼i narodowych, a tak瞠 konflikty spo貫czne. Sprawozdania wojewody i poszczeg鏊nych starost闚 m闚i o nastrojach politycznych i spo貫cznych na Bia這stocczy幡ie w mi璠zywojniu jak r闚nie prezentuj kierunek polityki w豉dz prowadzonej wobec legalnych i nielegalnych organizacji politycznych.

Dania 20 lutego 1927 roku w Bia造mstoku odby豉 si ostatnia legalna konferencja cz這nk闚 Komitetu Powiatowego BWRH. Na zje寮zie tym podj皻o o wniesienie na przysz造m posiedzeniu Rady Miejskiej wniosku protestacyjnego przeciwko styczniowym aresztowaniom pos堯w: Bronis豉wa Taraszkiewicza, Paw豉 Wo這szyna, Szymona Rak-Michaj這wskiego i Piotra Miot造 oraz zorganizowania akcji pomocy materialnej dla rodzin aresztowanych. Z tre軼i sprawozdania mo積a r闚nie dostrzec stosunek w豉dz do dzia豉lno軼i Hromady, kt鏎a by豉 postrzegana jako partia dywersyjna d捫帷 do wsp馧pracy ze Zwi您kiem Radzieckim w celu ataku zbrojnego na ziemie wschodnie Rzeczpospolitej.

Jest to r闚nie ostatnia informacja o legalnym zebraniu dzia豉czy Hromady w Bia造mstoku. Od marca rozpocz窸y si masowe aresztowania cz這nk闚 zdelegalizowanej partii, kt鏎ym stawiano zarzuty nielegalnego organizowania zebrahurtk闚oraz wsp馧pracy z komunistami.

Janusz Danieluk

毒鏚這: Urz康 Wojew鏚zki Bia這stocki. Wydzia Bezpiecze雟twa Publicznego, sygn. 36, k. 28.